Aylin
New member
Parapsikolojinin Kurucusu Kimdir? J. B. Rhine ve Bir Fenomenin Kültürlerarası Yolculuğu
Parapsikoloji denince benim aklıma ilk olarak şu soru geliyor: İnsan zihninin gerçekten bildiğimiz duyuların ötesinde bir yeteneği olabilir mi? Telepati, geleceği önceden sezme, başka bir yerde gerçekleşen bir olayı algılama ya da zihnin fiziksel dünyayı etkileyebilmesi gibi iddialar, modern bilim açısından son derece tartışmalı olsa da insanlık tarihi açısından hiç de yeni değil. Dünyanın farklı bölgelerinde insanlar yüzyıllardır rüyalar, kehanetler, ruhlarla iletişim, şamanik deneyimler ve sezgisel bilgiler üzerine konuşuyor.
Burada önemli bir ayrım var: Parapsikolojinin kendisi modern bir araştırma alanıdır; fakat araştırdığı iddia ve deneyimlerin kültürel kökleri çok daha eskidir. Modern parapsikolojinin kurucusu olarak en sık anılan isim ise Amerikalı psikolog ve botanikçi Joseph Banks Rhine (J. B. Rhine)'dır. Rhine, özellikle 1930'lu yıllarda Duke University'de yürüttüğü deneylerle telepati, durugörü, önsezi ve psikokinezi gibi konuları laboratuvar ortamında istatistiksel yöntemlerle incelemeye çalıştı. Duke Üniversitesi'nin arşivleri de laboratuvar çalışmalarının 1930'da başladığını ve Rhine'ın araştırmalarında ESP kartları gibi standartlaştırılmış testler kullandığını doğruluyor. exhibits.library.duke.edu+1
Ancak “parapsikolojinin kurucusu” ifadesini biraz açmak gerekiyor. Çünkü Rhine'dan önce de bu alanda ciddi çalışmalar vardı.
J. B. Rhine Gerçekten İlk Kişi miydi?
Tam anlamıyla “ilk araştırmacı” demek tarihsel açıdan doğru olmaz. 1882'de İngiltere'de Society for Psychical Research (SPR) kuruldu. Henry Sidgwick, Frederic W. H. Myers, Edmund Gurney ve William F. Barrett gibi isimler telepati, medyumluk, ölüm sonrası yaşam iddiaları ve benzeri deneyimleri sistematik biçimde incelemeye çalışıyordu. SPR'nin amacı, dönemin doğaüstü olarak görülen iddialarını mümkün olduğunca önyargısız ve araştırmacı bir anlayışla ele almaktı. Vikipedi+1
Dolayısıyla daha doğru bir tarihsel çerçeve şöyle kurulabilir:
Frederic W. H. Myers ve Society for Psychical Research modern psikolojik/parapsikolojik araştırmanın entelektüel öncüllerinden biridir.
J. B. Rhine ise bu araştırmaları 20. yüzyılda üniversite laboratuvarına taşıyan, deneysel ve istatistiksel yöntemi sistemleştiren ve modern parapsikolojinin kurumsallaşmasında belirleyici rol oynayan kişidir.
Parapsychological Association'ın kendi tarihçesine göre de dernek 1957'de J. B. Rhine'ın girişimiyle kurulmuştur. Parapsychological Association
Bu nedenle literatürde Rhine'ın “modern parapsikolojinin kurucusu” veya “modern deneysel parapsikolojinin öncüsü” olarak anılması oldukça yaygındır. Psi Ansiklopedisi+1
Rhine'ın Getirdiği Asıl Yenilik Neydi?
Bence Rhine'ın tarihsel önemini anlamanın en iyi yolu “doğaüstü olaylara inanıyordu” şeklindeki basit bir anlatımdan uzaklaşmak. Onun asıl farklılığı, insanların sezgi veya telepati olarak gördüğü deneyimleri ölçülebilir hale getirmeye çalışmasıydı.
Duke Üniversitesi'nde 1930'larda yapılan çalışmalarda deneklerden belirli sembolleri tahmin etmeleri istendi. Daha sonra Zener kartları olarak bilinen kartlar kullanıldı. Beş farklı sembolden oluşan kartlarla yapılan tahminler kaydediliyor ve sonuçlar istatistiksel olarak değerlendiriliyordu. Rhine'ın amacı, “Bu kişi gerçekten telepatik mi?” sorusunu kişisel kanaatten çıkarıp deneysel bir probleme dönüştürmekti. Psi Open Data+1
1934'te Extra-Sensory Perception adlı kitabını yayımladı; 1937'de ise Journal of Parapsychology'yi kurdu. Böylece parapsikoloji, en azından kendi savunucuları açısından, medyumların ve mistik anlatıların ötesine geçip laboratuvar araştırması biçimine kavuşmaya başladı. RhineResearchCenter+1
Fakat burada bilimsel tartışmayı da unutmamak gerekiyor. Rhine'ın çalışmaları yoğun eleştirilere maruz kaldı ve parapsikolojinin bilimsel statüsü günümüzde de tartışmalıdır. Dolayısıyla “Rhine telepatinin varlığını kesin olarak kanıtladı” demek doğru değildir. Daha isabetli ifade, onun telepati ve benzeri iddiaları deneysel olarak test etmeye yönelik etkili bir araştırma programı oluşturduğudur.
Peki Parapsikolojinin Kültürlerden Önce Gelen Bir Geçmişi Var mı?
İşte konunun bence en ilginç tarafı burada başlıyor.
Modern parapsikoloji Amerika ve Avrupa'daki akademik çevrelerde şekillenmiş olabilir; fakat araştırma konusu olan deneyimler insan toplumlarının çok daha eski dönemlerine uzanıyor.
Sibirya ve Orta Asya'daki şamanik geleneklerde şamanların ruhlarla, atalarla veya doğaüstü varlıklarla iletişim kurduğu düşünülüyordu. Şamanın transa geçmesi, geleceğe ilişkin bilgi vermesi veya topluluğun sorunlarına çözüm üretmesi yalnızca bireysel bir deneyim değildi; toplumsal bir işlev de taşıyordu. Antropoloji literatüründe kehanet, ruhlarla iletişim ve şamanizm gibi pratiklerin insan topluluklarında farklı biçimlerde tekrarlandığı görülüyor. anthroencyclopedia.com
Hindistan'da ise yoga, meditasyon, mistisizm ve ruhsal disiplinler etrafında gelişen gelenekler, olağanüstü zihinsel yeteneklere ilişkin çok eski anlatılar üretmiştir. Burada “olağanüstü yetenek” kavramı modern Batı parapsikolojisindeki ESP kavramıyla birebir aynı değildir. Fakat insan zihninin sıradan algının ötesine geçebileceği fikri açısından bir benzerlik kurulabilir.
Çin kültüründe kehanet, rüya yorumları, atalara ilişkin ritüeller ve farklı spiritüel uygulamalar tarih boyunca önemli yer tutmuştur. Japonya'da ise Budist, Şinto ve yerel inançların bir araya geldiği çeşitli ruhsal anlatılar ortaya çıkmıştır.
Bu örnekler bize şunu gösteriyor: İnsanların “görünmeyen” hakkında soru sorması belirli bir ülkeye özgü değildir. Farklı olan, bu deneyimlerin nasıl yorumlandığıdır.
Batı ile Doğu Arasındaki En Büyük Fark Ne?
Batı'nın modern dönemindeki önemli eğilimlerden biri, olağandışı deneyimleri ölçülebilir bir nesneye dönüştürmeye çalışmasıdır. Rhine'ın kart testleri bunun iyi bir örneğidir.
Buna karşılık bazı Asya geleneklerinde benzer deneyimler yalnızca “test edilebilir bir yetenek” olarak değil, kişinin ruhsal gelişimi, ahlaki yaşamı veya toplumsal konumuyla bağlantılı görülebilir.
Bu fark oldukça önemli.
Örneğin bir Batılı araştırmacı “Bu kişi gelecekteki bir olayı önceden bilebilir mi?” diye sorabilir. Geleneksel bir toplum ise “Bu kişinin gördüğü rüya topluluk için ne anlama geliyor?” diye sorabilir.
Aynı deneyim, farklı kültürel çerçevelerde tamamen farklı bir anlam kazanabilir.
Stanford Üniversitesi'nin antropoloji çalışmalarında da dini ve mistik deneyimlerin yalnızca bireysel inanç olarak değil, sosyal düzen, kimlik, pratikler ve toplumsal ilişkilerle bağlantılı biçimde incelendiği vurgulanıyor. Stanford Anthropology
Türkiye'de Konuya Bakış Neden Farklı Bir Karışım Oluşturuyor?
Türkiye bu açıdan oldukça ilginç bir örnek.
Bir tarafta İslam'ın geleneksel çerçevesi, diğer tarafta Anadolu'nun halk inançları, tasavvufi mirası, nazar, rüya yorumları, yatırlar, cin ve ruh anlatıları gibi çok çeşitli kültürel unsurlar bulunuyor. Bunların tamamını “parapsikoloji” olarak sınıflandırmak doğru olmaz. Dinî inanç, folklor, mistisizm ve parapsikoloji birbirinden farklı alanlardır.
Ancak toplumların görünmeyen dünyayı nasıl anlamlandırdığını araştırmak açısından bunlar önemli kültürel malzemelerdir.
Türkiye'de bugün “telepati”, “altıncı his”, “dejavu”, “astral seyahat” veya “rüya yoluyla haber alma” gibi kavramların aynı sohbet içerisinde dinî, psikolojik ve popüler kültürel açıklamalarla bir arada kullanılması bu kültürel melezliğin bir sonucudur.
Parapsikoloji denince benim aklıma ilk olarak şu soru geliyor: İnsan zihninin gerçekten bildiğimiz duyuların ötesinde bir yeteneği olabilir mi? Telepati, geleceği önceden sezme, başka bir yerde gerçekleşen bir olayı algılama ya da zihnin fiziksel dünyayı etkileyebilmesi gibi iddialar, modern bilim açısından son derece tartışmalı olsa da insanlık tarihi açısından hiç de yeni değil. Dünyanın farklı bölgelerinde insanlar yüzyıllardır rüyalar, kehanetler, ruhlarla iletişim, şamanik deneyimler ve sezgisel bilgiler üzerine konuşuyor.
Burada önemli bir ayrım var: Parapsikolojinin kendisi modern bir araştırma alanıdır; fakat araştırdığı iddia ve deneyimlerin kültürel kökleri çok daha eskidir. Modern parapsikolojinin kurucusu olarak en sık anılan isim ise Amerikalı psikolog ve botanikçi Joseph Banks Rhine (J. B. Rhine)'dır. Rhine, özellikle 1930'lu yıllarda Duke University'de yürüttüğü deneylerle telepati, durugörü, önsezi ve psikokinezi gibi konuları laboratuvar ortamında istatistiksel yöntemlerle incelemeye çalıştı. Duke Üniversitesi'nin arşivleri de laboratuvar çalışmalarının 1930'da başladığını ve Rhine'ın araştırmalarında ESP kartları gibi standartlaştırılmış testler kullandığını doğruluyor. exhibits.library.duke.edu+1
Ancak “parapsikolojinin kurucusu” ifadesini biraz açmak gerekiyor. Çünkü Rhine'dan önce de bu alanda ciddi çalışmalar vardı.
J. B. Rhine Gerçekten İlk Kişi miydi?
Tam anlamıyla “ilk araştırmacı” demek tarihsel açıdan doğru olmaz. 1882'de İngiltere'de Society for Psychical Research (SPR) kuruldu. Henry Sidgwick, Frederic W. H. Myers, Edmund Gurney ve William F. Barrett gibi isimler telepati, medyumluk, ölüm sonrası yaşam iddiaları ve benzeri deneyimleri sistematik biçimde incelemeye çalışıyordu. SPR'nin amacı, dönemin doğaüstü olarak görülen iddialarını mümkün olduğunca önyargısız ve araştırmacı bir anlayışla ele almaktı. Vikipedi+1
Dolayısıyla daha doğru bir tarihsel çerçeve şöyle kurulabilir:
Frederic W. H. Myers ve Society for Psychical Research modern psikolojik/parapsikolojik araştırmanın entelektüel öncüllerinden biridir.
J. B. Rhine ise bu araştırmaları 20. yüzyılda üniversite laboratuvarına taşıyan, deneysel ve istatistiksel yöntemi sistemleştiren ve modern parapsikolojinin kurumsallaşmasında belirleyici rol oynayan kişidir.
Parapsychological Association'ın kendi tarihçesine göre de dernek 1957'de J. B. Rhine'ın girişimiyle kurulmuştur. Parapsychological Association
Bu nedenle literatürde Rhine'ın “modern parapsikolojinin kurucusu” veya “modern deneysel parapsikolojinin öncüsü” olarak anılması oldukça yaygındır. Psi Ansiklopedisi+1
Rhine'ın Getirdiği Asıl Yenilik Neydi?
Bence Rhine'ın tarihsel önemini anlamanın en iyi yolu “doğaüstü olaylara inanıyordu” şeklindeki basit bir anlatımdan uzaklaşmak. Onun asıl farklılığı, insanların sezgi veya telepati olarak gördüğü deneyimleri ölçülebilir hale getirmeye çalışmasıydı.
Duke Üniversitesi'nde 1930'larda yapılan çalışmalarda deneklerden belirli sembolleri tahmin etmeleri istendi. Daha sonra Zener kartları olarak bilinen kartlar kullanıldı. Beş farklı sembolden oluşan kartlarla yapılan tahminler kaydediliyor ve sonuçlar istatistiksel olarak değerlendiriliyordu. Rhine'ın amacı, “Bu kişi gerçekten telepatik mi?” sorusunu kişisel kanaatten çıkarıp deneysel bir probleme dönüştürmekti. Psi Open Data+1
1934'te Extra-Sensory Perception adlı kitabını yayımladı; 1937'de ise Journal of Parapsychology'yi kurdu. Böylece parapsikoloji, en azından kendi savunucuları açısından, medyumların ve mistik anlatıların ötesine geçip laboratuvar araştırması biçimine kavuşmaya başladı. RhineResearchCenter+1
Fakat burada bilimsel tartışmayı da unutmamak gerekiyor. Rhine'ın çalışmaları yoğun eleştirilere maruz kaldı ve parapsikolojinin bilimsel statüsü günümüzde de tartışmalıdır. Dolayısıyla “Rhine telepatinin varlığını kesin olarak kanıtladı” demek doğru değildir. Daha isabetli ifade, onun telepati ve benzeri iddiaları deneysel olarak test etmeye yönelik etkili bir araştırma programı oluşturduğudur.
Peki Parapsikolojinin Kültürlerden Önce Gelen Bir Geçmişi Var mı?
İşte konunun bence en ilginç tarafı burada başlıyor.
Modern parapsikoloji Amerika ve Avrupa'daki akademik çevrelerde şekillenmiş olabilir; fakat araştırma konusu olan deneyimler insan toplumlarının çok daha eski dönemlerine uzanıyor.
Sibirya ve Orta Asya'daki şamanik geleneklerde şamanların ruhlarla, atalarla veya doğaüstü varlıklarla iletişim kurduğu düşünülüyordu. Şamanın transa geçmesi, geleceğe ilişkin bilgi vermesi veya topluluğun sorunlarına çözüm üretmesi yalnızca bireysel bir deneyim değildi; toplumsal bir işlev de taşıyordu. Antropoloji literatüründe kehanet, ruhlarla iletişim ve şamanizm gibi pratiklerin insan topluluklarında farklı biçimlerde tekrarlandığı görülüyor. anthroencyclopedia.com
Hindistan'da ise yoga, meditasyon, mistisizm ve ruhsal disiplinler etrafında gelişen gelenekler, olağanüstü zihinsel yeteneklere ilişkin çok eski anlatılar üretmiştir. Burada “olağanüstü yetenek” kavramı modern Batı parapsikolojisindeki ESP kavramıyla birebir aynı değildir. Fakat insan zihninin sıradan algının ötesine geçebileceği fikri açısından bir benzerlik kurulabilir.
Çin kültüründe kehanet, rüya yorumları, atalara ilişkin ritüeller ve farklı spiritüel uygulamalar tarih boyunca önemli yer tutmuştur. Japonya'da ise Budist, Şinto ve yerel inançların bir araya geldiği çeşitli ruhsal anlatılar ortaya çıkmıştır.
Bu örnekler bize şunu gösteriyor: İnsanların “görünmeyen” hakkında soru sorması belirli bir ülkeye özgü değildir. Farklı olan, bu deneyimlerin nasıl yorumlandığıdır.
Batı ile Doğu Arasındaki En Büyük Fark Ne?
Batı'nın modern dönemindeki önemli eğilimlerden biri, olağandışı deneyimleri ölçülebilir bir nesneye dönüştürmeye çalışmasıdır. Rhine'ın kart testleri bunun iyi bir örneğidir.
Buna karşılık bazı Asya geleneklerinde benzer deneyimler yalnızca “test edilebilir bir yetenek” olarak değil, kişinin ruhsal gelişimi, ahlaki yaşamı veya toplumsal konumuyla bağlantılı görülebilir.
Bu fark oldukça önemli.
Örneğin bir Batılı araştırmacı “Bu kişi gelecekteki bir olayı önceden bilebilir mi?” diye sorabilir. Geleneksel bir toplum ise “Bu kişinin gördüğü rüya topluluk için ne anlama geliyor?” diye sorabilir.
Aynı deneyim, farklı kültürel çerçevelerde tamamen farklı bir anlam kazanabilir.
Stanford Üniversitesi'nin antropoloji çalışmalarında da dini ve mistik deneyimlerin yalnızca bireysel inanç olarak değil, sosyal düzen, kimlik, pratikler ve toplumsal ilişkilerle bağlantılı biçimde incelendiği vurgulanıyor. Stanford Anthropology
Türkiye'de Konuya Bakış Neden Farklı Bir Karışım Oluşturuyor?
Türkiye bu açıdan oldukça ilginç bir örnek.
Bir tarafta İslam'ın geleneksel çerçevesi, diğer tarafta Anadolu'nun halk inançları, tasavvufi mirası, nazar, rüya yorumları, yatırlar, cin ve ruh anlatıları gibi çok çeşitli kültürel unsurlar bulunuyor. Bunların tamamını “parapsikoloji” olarak sınıflandırmak doğru olmaz. Dinî inanç, folklor, mistisizm ve parapsikoloji birbirinden farklı alanlardır.
Ancak toplumların görünmeyen dünyayı nasıl anlamlandırdığını araştırmak açısından bunlar önemli kültürel malzemelerdir.
Türkiye'de bugün “telepati”, “altıncı his”, “dejavu”, “astral seyahat” veya “rüya yoluyla haber alma” gibi kavramların aynı sohbet içerisinde dinî, psikolojik ve popüler kültürel açıklamalarla bir arada kullanılması bu kültürel melezliğin bir sonucudur.