San Remo Konferansı'nda ne oldu ?

Irem

New member
San Remo Konferansı'nda Ne Oldu? Erkek ve Kadın Bakış Açılarından Karşılaştırmalı Bir Analiz

San Remo Konferansı'na Neden Hâlâ Dönüp Bakmalıyız?

San Remo Konferansı denildiğinde çoğu kişinin aklına birkaç tarih, birkaç devlet ve “Osmanlı topraklarının paylaşılması” ifadesi geliyor. Fakat konuya biraz yakından bakınca bunun yalnızca diplomatik bir toplantı olmadığını fark ediyorsunuz. 18-26 Nisan 1920 arasında İtalya'nın San Remo kentinde gerçekleştirilen görüşmeler, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı coğrafyasının nasıl yönetileceğini belirleyen en kritik aşamalardan biriydi. Özellikle 25 Nisan'daki kararlarla Suriye, Mezopotamya ve Filistin üzerindeki manda düzeninin ana çerçevesi ortaya çıktı.

Bence burada asıl tartışılması gereken nokta şu: San Remo'yu yalnızca “İtilaf Devletleri Osmanlı'yı böldü” şeklinde okumak yeterli mi? Yoksa ekonomik çıkarlar, petrol, güvenlik, milliyetçilik, manda sistemi ve bölge halklarının siyasi iradesinin sınırlanması gibi birbirinden farklı boyutları birlikte değerlendirmek mi gerekiyor?

Üstelik geçmişe bakarken “erkekler şöyle düşünür, kadınlar böyle hisseder” şeklinde basit bir ayrım yapmak da tarihsel gerçekliği açıklamıyor. Buna rağmen, farklı bakış tarzlarını karşılaştırmak açısından iki idealize edilmiş yaklaşım üzerinden düşünmek faydalı olabilir: daha çok güç dengeleri, anlaşmalar ve ölçülebilir sonuçlara odaklanan bir yaklaşım ile insanların gündelik hayatı, toplumsal ilişkiler ve kararların yarattığı insani sonuçlara daha fazla dikkat eden bir yaklaşım. Bunları kadınlara ve erkeklere doğuştan ait özellikler olarak değil, toplum içinde farklı biçimlerde gelişebilen bakış açıları olarak ele almak gerekiyor.

San Remo Konferansı'nda Tam Olarak Ne Kararlaştırıldı?

Konferans, I. Dünya Savaşı sonrasında toplanan Müttefik Yüksek Konseyi'nin bir devamı niteliğindeydi. Toplantılarda İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya temsilcileri yer alırken ABD toplantılarda gözlemci statüsündeydi. Osmanlı Devleti ise konferansa taraf olarak davet edilmedi. ABD'nin San Remo'daki konumu özellikle dikkat çekiciydi; Amerikan temsilcisi, toplantılara katılmasına rağmen ülkesinin yalnızca gözlemci olduğunu açıkça belirtti.

25 Nisan 1920 tarihli San Remo kararı, Milletler Cemiyeti'nin A sınıfı mandalarının dağıtılması bakımından belirleyiciydi. İngiltere'ye Mezopotamya ve Filistin, Fransa'ya ise Suriye mandası verildi. Kararın resmi metni, manda şartlarının daha sonra hazırlanarak Milletler Cemiyeti Konseyi'nin onayına sunulacağını da belirtiyordu.

Burada önemli bir ayrıntı var: “manda” kelimesi bugünkü anlamda bağımsız devlet demek değildi. Teorik olarak bu bölgelerin nihai hedefi kendi kendini yönetebilir hale gelmekti. Fakat pratikte karar verme yetkisinin önemli bölümü İngiltere ve Fransa gibi büyük devletlerin eline geçiyordu. ABD Dışişleri belgelerinde de A mandalarının, Osmanlı İmparatorluğu'ndan ayrılan üç bölgeyi kapsadığı açıkça belirtilmektedir.

Dolayısıyla San Remo'yu yalnızca “toprak paylaşımı” olarak tanımlamak biraz eksik kalır. Daha doğru ifade, eski Osmanlı topraklarında yeni bir uluslararası yönetim ve nüfuz düzeninin kurulmasının kararlaştırılmasıdır.

İngiltere Neden Mezopotamya ve Filistin'i İstiyordu?

Burada objektif ve veri odaklı bir yaklaşım oldukça açıklayıcıdır. İngiltere açısından mesele yalnızca harita üzerinde toprak kazanmak değildi. Mezopotamya'nın stratejik konumu, Hindistan'a giden yollar, Basra Körfezi, iletişim hatları ve petrol kaynakları bölgenin değerini artırıyordu.

Petrol konusu özellikle dikkat çekicidir. ABD diplomatik belgelerinde San Remo sonrasında İngiltere ile Fransa arasında Mezopotamya petrolünün dağıtımı konusunda yapılan düzenlemelere yönelik Amerikan itirazları açıkça görülüyor. Washington, manda bölgelerinde bütün devletlerin ticari olarak eşit muamele görmesi gerektiğini savunurken Fransa'ya petrol konusunda bazı ayrıcalıklar tanınmasından rahatsız olmuştu.

Bu ayrıntı, San Remo'nun yalnızca milliyetçilik veya dini meselelerden ibaret olmadığını gösteriyor. Ekonomik çıkarlar da diplomatik pazarlığın merkezindeydi.

Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir başka nokta var: “Her şey petrol yüzünden oldu” demek de aynı derecede indirgemeci olur. Petrol önemliydi ama stratejik güvenlik, imparatorluk çıkarları, savaş sonrası güç dengesi ve Avrupa devletlerinin Ortadoğu'daki nüfuz mücadelesi birlikte değerlendirilmelidir.

Daha Veri Odaklı Bir Erkek Bakışı Nasıl Bir Sonuca Ulaşabilir?

Erkeklerin tarihsel olayları otomatik olarak daha objektif değerlendirdiğini söylemek bilimsel açıdan savunulabilir bir yaklaşım değildir. Ancak forum tartışması açısından, bazı erkek tarih meraklılarının tercih edebileceği “güç dengesi ve ölçülebilir sonuçlar” merkezli bir yaklaşımı düşünelim.

Bu bakış açısı öncelikle şu sorulara yönelir:

- Hangi devlet hangi bölgeyi aldı?

- Hangi diplomatik belge hangi kararı doğurdu?

- İngiltere neden Mezopotamya'yı tercih etti?

- Fransa'nın Suriye üzerindeki çıkarı neydi?

- San Remo kararları Sevr Antlaşması'na nasıl yansıdı?

- Osmanlı'nın egemenlik alanı ne kadar daraldı?

- Büyük devletlerin askeri ve ekonomik kapasitesi kararların uygulanmasını nasıl etkiledi?

Bu açıdan bakıldığında San Remo, aslında savaş sonrası güç dağılımının kurumsallaştırılmasıdır.

Konferansta alınan kararlar daha sonra 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması'nın temel unsurlarından biri oldu. Akademik çalışmalar da San Remo kararlarının Sevr'in hazırlanmasındaki rolünü özellikle vurgulamaktadır.

Fakat veri odaklı yaklaşımın bir sınırı da vardır. Bir haritadaki sınır değişikliğini göstermek, o sınırın bir köyde, şehirde veya ailede ne anlama geldiğini tek başına anlatamaz.

İşte ikinci bakış açısı burada önem kazanıyor.

Kadınların Toplumsal ve Duygusal Etkilere Odaklanan Bakışı Gerçekten Farklı mı?

Burada özellikle klişeden kaçınmak gerekiyor. “Kadınlar duygusal, erkekler mantıklıdır” demek hem tarihsel hem de bilimsel olarak fazla basit bir genellemedir. Kadın tarihçiler arasında son derece teknik, istatistiksel ve devlet merkezli çalışmalar olduğu gibi erkek tarihçiler arasında da savaşın siviller üzerindeki psikolojik ve toplumsal sonuçlarını merkeze alan çalışmalar vardır.

Yine de toplumsal tarih açısından farklı bir soru seti kurabiliriz:

San Remo'da alınan kararlar sıradan insanlar için ne ifade ediyordu?

Örneğin Filistin konusunda manda yönetiminin kurulması, yalnızca İngiltere'nin yönetici olarak atanması anlamına gelmiyordu. Bölgedeki farklı toplulukların siyasi gelecekleri konusunda yeni ve karmaşık bir durum ortaya çıkıyordu. San Remo kararında Filistin için Yahudi ulusal yurdu fikrinin uygulanması kabul edilirken mevcut Yahudi olmayan toplulukların medeni ve dini haklarının zarar görmemesi gerektiği de açıkça kayda geçirilmişti.

Bu iki hedefi aynı anda gerçekleştirmek ise son derece zordu.

Bir tarafta Yahudi ulusal yurdu fikri, diğer tarafta Filistin'deki mevcut Arap nüfusun siyasi ve toplumsal beklentileri bulunuyordu. Dolayısıyla diplomatik belgelerde birkaç cümleyle ifade edilen bir karar, sahada çok daha karmaşık bir toplumsal meseleye dönüşüyordu.

Bu noktada “duygusal bakış” küçümsenecek bir yaklaşım değildir. Aksine, kararların insani maliyetini anlamamızı sağlar.

Bir ailenin hangi dilde eğitim alacağı, hangi yönetime vergi ödeyeceği, siyasi temsil hakkının nasıl şekilleneceği veya yeni bir göç dalgasının mahalle yaşamını nasıl değiştireceği gibi meseleler diplomatik tutanaklarda kolayca görünmeyebilir. Ancak toplumların tarihsel hafızasını oluşturan şey çoğu zaman tam da bu gündelik deneyimlerdir.

San Remo'nun En Büyük Çelişkisi: “Kendi Kendini Yönetme” ve Dış Yönetim

Bana göre San Remo'nun en dikkat çekici çelişkilerinden biri burada ortaya çıkıyor.

Milletler Cemiyeti'nin manda sisteminin teorik mantığı, eski Osmanlı topraklarının gelecekte kendi kendini yönetebilecek hale gelmesine yardımcı olmaktı. Örneğin daha sonraki İngiliz Mezopotamya manda taslağında yerel otoritelerle istişare edilmesi ve bağımsızlığa doğru ilerleme açıkça belirtiliyordu.

Fakat aynı sistem, karar verme gücünün başlangıçta İngiltere ve Fransa gibi Avrupalı devletlere verilmesini gerektiriyordu.

Burada şu soru kaçınılmaz:

Bir topluma bağımsızlığa hazırlanması için dışarıdan yönetim uygulamak ne kadar tutarlıydı?

Bu soru günümüzde de uluslararası müdahaleler açısından oldukça güncel.

İngiliz ve Fransız hükümetleri açısından manda sistemi, doğrudan sömürgecilikten farklı ve hukuken yeni bir model olarak görülebiliyordu. Ancak bölgedeki insanlar açısından bakıldığında, kendi gelecekleri konusunda son sözün başka devletlerde bulunması ciddi bir egemenlik problemi yaratıyordu.
 
Üst